рд╢ुрдХ्рд░िрдпा рдкाрдардХों

New Media рд▓ेрдмрд▓ों рд╡ाрд▓े рд╕ंрджेрд╢ рджिрдЦाрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं. рд╕рднी рд╕ंрджेрд╢ рджिрдЦाрдПं
New Media рд▓ेрдмрд▓ों рд╡ाрд▓े рд╕ंрджेрд╢ рджिрдЦाрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं. рд╕рднी рд╕ंрджेрд╢ рджिрдЦाрдПं

рд░рд╡िрд╡ाрд░

рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ : рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ (INTERNET: History and development)

Dr Awadhesh K. Yadav (Assistant Professor)     рдЕрдЧрд╕्рдд 10, 2025    

рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рдк्рд▓ेрдЯрдлाрд░्рдо рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдкूрд░ा рдиाрдо ‘рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ’ рд╣ै। рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд▓рдЧे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рдХो рдЖрдкрд╕ рдоें рдЬोрдбрдХрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдПрд╡ं рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдпрд╣ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХो рдХा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоाрдЪाрд░-рдкрдд्рд░ों, рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рд╡ рдХिрддाрдмों рдХो рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рд╕्рдХ्рд░ीрди рдкрд░ рди рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдкреЭा рднी рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬो рдХрд╣ीं рднुрдЧрддाрди рдХे рдмрджрд▓े рддो рдХрд╣ीं рдмिрд▓рдХुрд▓ рдоुрдл्рдд рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं। рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдПрдХ ‘рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ’ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╣рдЬाрд░ों рдЫोрдЯे рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓ рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓ рдиिрдпрдоों рдХा рд╕ंрдХрд▓рди рд╡рд╣ рднाрд╖ा рд╣ै, рдЬिрд╕े рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдоें рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдиिрдордп рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХो ‘рд╕ूрдЪрдиा рд░ाрдЬрдкрде’ рд╡ ‘рдЕंрд░्рддрдЬाрд▓’ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ैं। 

рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕े рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд╡िрднिрди्рди рдиेрдЯрд╡рд░्рдХो рдХे рдЬрд░िрдП рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдоें рд╕्рдеिрдд рдПрдХ рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдкрде рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрд╕े ‘рд╕ाрдЗрдмрд░ рд╕्рдкेрд╕’ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХो ‘рд╕ाрдЗрдмрд░рдиेрдЯिрдХ्рд╕’ рд╡िрдзा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд् рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। ‘рд╕ाрдЗрдмрд░рдиेрдЯिрдХ्рд╕’ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХा рд╢рдм्рдж рд╣ै, рдЬो рдЧ्рд░ीрдХ рднाрд╖ा рдХे ‘рдХाрдЗрдмрд░рдиैрддीрдЬ’ рд╢рдм्рдж рд╕े рдмрдиा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै- рдХрд░्рдгрдзाрд░। рдЕрд░्рдеाрдд् рдЬो рдиाрд╡ рдХा рдХрд░्рдг рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░ें, рджिрд╢ा рджें। 


рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕  


рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ोрд╡िрдпрдд рд╕ंрдШ рдХे рдмीрдЪ рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╢ीрддрдпुрдж्рдз рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рд╣ुрдЖ। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЕрдоेрд░िрдХी рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдХे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдПрдХ рдРрд╕े рдХрдоाрдг्рдб рдХंрдЯ्рд░ोрд▓ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рдеे, рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╕ोрд╡िрдпрдд рд╕ंрдШ рдХे рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдорд▓े рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рди рдкреЬेे। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЕрдоेрд░िрдХी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХो рдиे рд╡िрдХेंрдж्рд░िрдд рд╕рдд्рддा рд╡ाрд▓ा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдмрдиाрдпा, рдЬिрд╕рдоें рд╕рднी рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рдХो рдмрд░ाрдмрд░ рдХा рджрд░्рдЬा рджिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдорд▓े рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдЕрдоेрд░िрдХी рд╕ूрдЪрдиा рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рдеा।

рдЕрдоेрд░िрдХी рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдХी рдкрд╣рд▓ рдкрд░ 2 рд╕िрддंрдмрд░, 1969 рдХो ‘рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдСрдл рдХैрд▓िрдлोрд░्рдиिрдпा’ рдФрд░ ‘рд▓ॉрд╕ рдПंрдЬिрд▓्рд╕’ рдоें рдоौрдЬूрдж рджो рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рдХे рдмीрдЪ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЖंрдХреЬों рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж ‘рдПрдбрд╡ांрд╕्рдб рд░िрд╕рд░्рдЪ рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдПрдЬेंрд╕ी’ (рдПрдЖрд░рдкीрдП) рдиे рдПрдХ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рд╢ुрд░ू рдХी, рдЬिрд╕рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдЪाрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХे рд░िрд╕рд░्рдЪ рд╕ेंрдЯрд░ों рдХो рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╕े рдЬोреЬा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХे рдмाрдж рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдЕрди्рдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рднी рд╕्рд╡рдпं рдХो рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рд╕рди् 1970 рдоें рдПрдЖрд░рдкीрдП рдиे рдЕрдкрдиे рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХो рджो рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХрд░ рджिрдпा। рдкрд╣рд▓ा, рдПрдордЖрдИрдПрд▓ рдиेрдЯ рдФрд░ рджूрд╕рд░ा, рдПрдЖрд░рдкीрдП рдиेрдЯ। рдПрдордЖрдИрдПрд▓ рдиेрдЯ рд╕े рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рддрдеा рдПрдЖрд░рдкीрдП рдиेрдЯ рд╕े рдЧैрд░-рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो рдЬोреЬा рдЧрдпा। 


рд░े рдЯॉрдо рд▓िрдирд╕рди рдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕рди् 1972 рдоें рдИ-рдоेрд▓ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдФрд░ рдпूрдЬрд░ рдЖрдИрдбी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП / рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा। рд╕рди् 1973 рдоें рдЯ्рд░ांрд╕рдоिрд╢рди рдХंрдЯ्рд░ोрд▓ рдк्рд░ोрдЯोрдХाрд▓/рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдк्рд░ोрдЯोрдХाрд▓ (рдЯीрд╕ीрдкी/рдЖрдИрдкी) рдХो рдбिрдЬाрдЗрди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХो рдлाрдЗрд▓ рдбाрдЙрдирд▓ोрдб рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧी। рд╕рди् 1983 рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рджो рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рдХे рдордз्рдп рд╕ंрдЪाрд░ рдХा рд╕ाрдзрди рдмрди рдЧрдпा। рддрдм рддрдХ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 562 рд╣ो рдЧрдпी рдеी। рд╕рди् 1984 рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдврдХрд░ 1024 рд╣ो рдЧрдпी। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рдПрдЖрд░рдкीрдП рдиेрдЯ рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे ‘рдиेрд╢рдирд▓ рд╕ाрдЗंрд╕ рдлाрдЙंрдбेрд╢рди’ рдиे рд╕рди् 1986 рдоें рдПрдирдПрд╕рдПрдл рдиेрдЯ рдХी рд╢ुрд░ूрдЖрдд рдХी, рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд░िрд╕рд░्рдЪ рд╕ेंрдЯрд░ों рдХो рдЖрдкрд╕ рдоें рдЬोреЬा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рднी рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा рдФрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдПрдЖрд░рдкीрдП рдиेрдЯ рдХा рд╕्рдеाрди рд▓ेрдиे рдоें рдХाрдордпाрдм рд░рд╣ा।


рднाрд░рдд рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХ рд╡िрдХाрд╕

рднाрд░рдд рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рдЖрдЧрдорди рдПрдЬूрдХेрд╢рдирд▓ рдПрдг्рдб рд░िрд╕рд░्рдЪ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े 1987-88 рдоें рд╣ो рдЧрдпा рдеा, рд▓ेрдХिрди рддрдм рд╕ीрдоिрдд рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдХुрдЫ рд╕рдн्рд░ांрдд рд▓ोрдЧ рд╣ी рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рдеे। 15 рдЕрдЧрд╕्рдд, 1995 рдХो рд╡िрджेрд╢ рд╕ंрдЪाрд░ рдиिрдЧрдо рд▓िрдоिрдЯेрдб (VNSL) рдиे рдЧेрдЯрд╡े рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдХे рддрд╣рдд рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рднाрд░рддीрдп рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рдХो рджुрдиिрдпा рдХे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рд╕े рдЬोреЬा। рддрдм рдХрд╣ीं рдЬाрдХрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЖрдо рд▓ोрдЧों рдХो рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдпे рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рд╕рдХा। рдкрд░िрдгाрдорддः рд░ाрдЬрдзाрдиी рджिрд▓्рд▓ी рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХे рдЗрд▓ाрдХों рдХे 32 рд╣рдЬाрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╣ो рдЧрдпे। рдЗрд╕рдХा рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी рдоुрдо्рдмрдИ, рдХोрд▓рдХाрддा, рдЪेрди्рдирдИ, рдмंрдЧрд▓ौрд░, рдкुрдгे, рдХाрдирдкुрд░, рд▓рдЦрдирдК, рдЪंрдбीрдЧреЭ, рдЬрдпрдкुрд░, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж, рдЧोрд╡ा, рдкрдЯрдиा рдЖрджि рд╢рд╣рд░ рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоें рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдиिрд░्рдпाрддрдХ, рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ, рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдеे। рдирд╡рдо्рдмрд░ 1998 рдоें рдиिрдЬी рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдк्рд░ोрд╡ाрдЗрдбрд░ों рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ рдЬाрд░ी рд╣ुрдЖ। 12 рдирд╡рдо्рдмрд░, 1998 рдХो ‘рд╕рдд्рдпрдо рдЗрдирдлो’ рдФрд░ ‘рд╕ी-рдбॉрдЯ’ рдХे рдмीрдЪ рд▓ाрдЗрд╕ेंрд╕ рдХा рд╕рдордЭौрддा рд╣ुрдЖ। ‘рд╕рдд्рдпрдо рдЗрдирдлो’ рднाрд░рдд рдХी рджूрд╕рд░ी ( VSNL рдХे рдмाрдж) рдФрд░ рдиिрдЬी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдкрд╣рд▓ी рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдк्рд░рджाрддा рдХрдо्рдкрдиी рд╣ै, рдЬो ‘рд╕рдд्рдпрдо рдСрдирд▓ाрдЗрди’ рдХे рдиाрдо рд╕े рджेрд╢ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢рд╣рд░ों рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕ुрд╡िрдзा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै। 1998 рдХे рдЕंрдд рддрдХ рджेрд╢ рдоें рдХрд░ीрдм 7 рд▓ाрдЦ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдеे। рдпрд╣ рд╕ंрдЦ्рдпा 31 рджिрд╕ंрдмрд░, 2000 рддрдХ рдмрдвреШрд░ 18 рд▓ाрдЦ рд╣ो рдЧрдпी।   

рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдоाрд░्рдЪ 2002 рдоें рджेрд╢ рдХे рд╕рднी рдЬिрд▓ा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп рдХो рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕े рдЬोрдбрдйे рдХी рдпोрдЬрдиा рд╢ुрд░ू рдХी।  рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╢рд╣рд░ рдХी рд╕ीрдоा рдХो рддोрдбреШрд░ рдЧांрд╡ों рдоें рдкрд╣ुंрдЪ рдЧрдпा। рдоाрд░्рдЪ 2009 рдоें рдЯेрд▓ीрдХॉрдо рд░ेрдЩ्рдЧрдпूрд▓ेрдЯрд░ी рдЕрдеॉрд░िрдЯी рдСрдл рдЗंрдбिрдпा (рдЯ्рд░ाрдИ) рдиे рдЕрдкрдиी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдЬाрд░ी рдХрд░ рдмрддाрдпा рдХि рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рджेрд╢ рдоें 5.3 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рд╡ृрдж्рдзि рджрд░्рдЬ рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рддрдм рджेрд╢ рдоें рдХुрд▓ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдПрдХ рдХрд░ोреЬ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмрддाрдпी рдЧрдпी рдеी। рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдЖंрдХреЬों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдоाрд░्рдЪ 2009 рддрдХ рджेрд╢ рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 120.85 рд▓ाрдЦ рдеी рдФрд░ рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ 5.3 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдеी।  рдПрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдоुрддाрдмिрдХ 2025 рддрдХ рджेрд╢ рдоें рдХुрд▓ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 90 рдХрд░ोрдб рд╣ो рдЬाрдпेрдЧी। 

рдХрди्рд╡рд░्рдЬेрди (Convergence)

Dr Awadhesh K. Yadav (Assistant Professor)     рдЕрдЧрд╕्рдд 10, 2025    

рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдПрдХ рдРрд╕ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рддрдХрдиीрдХों, рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдХी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╕ीрдоाрдПँ рдзुंрдзрд▓ी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं। рдпрд╣ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдХी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै, рдЬो рддрдХрдиीрдХी рдирд╡ाрдЪाрд░ों, рдиेрдЯрд╡рд░्рдХिंрдЧ рдФрд░ рдбेрдЯा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХे рд╕ाрде рддेрдЬी рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдиे рди рдХेрд╡рд▓ рддрдХрдиीрдХी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдмрд▓्рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХो рднी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै। 

рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे Convergence рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде ‘рдЕрднिрд╕рд░рдг’, ‘рдоिрд▓рди’ рдпा ‘рдПрдХ рд╕ाрде рдЖрдиा’ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдпрд╣ рд╡िрднिрди्рди рддрдХрдиीрдХों, рдЙрдкрдХрд░рдгों рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рдПрдХीрдХрд░рдг рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╕рднी рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдоंрдЪ рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд╕рдХें। рдЯेрд▓ीрдлोрди, рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдФрд░ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЙрдкрдХрд░рдг рд╣ैं। рд╕рднी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХाрд░्рдпो рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдП рдЬाрддे рдеे, рд▓ेрдХिрди рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдиे рд╕рднी рдХो рдПрдХ рд╣ी рдбिрд╡ाрдЗрд╕ рдпा рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо рдкрд░ рдПрдХीрдХृрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рддрдХрдиीрдХी рдХा рдЙрдкрдХрд░рдг рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕्рдоाрд░्рдЯрдлोрди рдХेрд╡рд▓ рдХॉрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ  рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рд╕े рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдм्рд░ाрдЙрдЬिंрдЧ, рд╡ीрдбिрдпो рд╕्рдЯ्рд░ीрдоिंрдЧ, рдЧेрдоिंрдЧ рдФрд░ рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдХाрд░्рдпाрд▓рдпी рдХाрд░्рдпों рдХे рд▓िрдП рднी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдХा рдпрд╣ рдк्рд░рднाрд╡ рди рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддाрдУं рдХे рд▓िрдП рдмрд▓्рдХि рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों, рдЙрдж्рдпोрдЧों рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рднी рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рддрдХрдиीрдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХो рддोреЬрддा рд╣ै рдФрд░ рдирд╡ाрдЪाрд░ рдХे рдирдП рдж्рд╡ाрд░ рдЦोрд▓рддा рд╣ै।

рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдХे рдк्рд░рдХाрд░

рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдоें рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдХो рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╢्рд░ेрдгिрдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬो рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рддрдХрдиीрдХी рдПрдХीрдХрд░рдг рдХो рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं।

  1.  рдЯेрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕: рдЯेрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рддрдм рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрдм рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЙрдкрдХрд░рдг рдФрд░ рддрдХрдиीрдХें рдПрдХ рд╣ी рдбिрд╡ाрдЗрд╕ рдпा рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо рдоें рдПрдХीрдХृрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдг- рд╕्рдоाрд░्рдЯрдлोрди рдПрдХ рдРрд╕ा рдЙрдкрдХрд░рдг рд╣ै рдЬो рдЯेрд▓ीрдлोрди, рдХैрдорд░ा, рдо्рдпूрдЬिрдХ рдк्рд▓ेрдпрд░ рдФрд░ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рдХाрд░्рдпों рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рдХрд░рддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓े, рдпे рд╕рднी рдХाрд░्рдп рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЙрдкрдХрд░рдгों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЬाрддे рдеे। рдпрд╣ рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд╡िрдзाрдЬрдирдХ рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдПрдХ рд╣ी рдбिрд╡ाрдЗрд╕ рд╕े рдХрдИ рдХाрд░्рдп рдХिрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी, рдпрд╣ рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХी рд▓ाрдЧрдд рдФрд░ рдЬрдЯिрд▓рддा рдХो рдХрдо рдХрд░рддा рд╣ै। рдЯेрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдХो рд╕ंрднрд╡ рдмрдиाрдиे рдоें рд╣ाрд░्рдбрд╡ेрдпрд░ рдХी рдк्рд░рдЧрддि (рдЬैрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдк्рд░ोрд╕ेрд╕рд░) рдФрд░ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдХी рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди (рдЬैрд╕े рдорд▓्рдЯीрдЯाрд╕्рдХिंрдЧ рдСрдкрд░ेрдЯिंрдЧ рд╕िрд╕्рдЯрдо) рдиे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ рд╣ै।
  2. рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕: рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдоें рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдЬैрд╕े рдЯेрд▓ीрдлोрди рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ, рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдФрд░ рдХेрдмрд▓ рдЯीрд╡ी рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ, рд╕рднी рдПрдХ рд╣ी рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдЗрди्рдл्рд░ाрд╕्рдЯ्рд░рдХ्рдЪрд░ рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬैрд╕े- VoIP (Voice over Internet Protocol) рддрдХрдиीрдХ, рдЬो рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡ॉрдпрд╕ рдХॉрд▓ рдХो рд╕ंрднрд╡ рдмрдиाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХрдирд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा IPTV (Internet Protocol Television½ рдиे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХेрдмрд▓ рдЯीрд╡ी рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо рдкрд░ рд▓ा рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдиे рдбेрдЯा, рд╡ॉрдпрд╕ рдФрд░ рд╡ीрдбिрдпो рдХो рдПрдХ рд╣ी IP рдЖрдзाрд░िрдд рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдкрд░ рдПрдХीрдХृрдд рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд▓ाрдЧрдд рдХрдо рд╣ुрдИ рд╣ै рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЙрдЪ्рдЪ рдЧрддि рдХे рдм्рд░ॉрдбрдмैंрдб рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ, рдЬैрд╕े 5G рдФрд░ рдлाрдЗрдмрд░ рдСрдк्рдЯिрдХ्рд╕ рдиे рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдХो рдмреЭाрд╡ा рджिрдпा рд╣ै।
  3. рдЗंрдбрд╕्рдЯ्рд░ी рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕: рдЗंрдбрд╕्рдЯ्рд░ी рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рддрдм рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрдм IT рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╡िрднिрди्рди рдЙрдж्рдпोрдЧों рдоें рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдХी рд╕ीрдоाрдПँ рдзुंрдзрд▓ी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं। рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ा рдоें рдЯेрд▓ीрдоेрдбिрд╕िрди рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ, рдЬрд╣ाँ рдорд░ीрдЬ рдФрд░ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╡ीрдбिрдпो рдХॉрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬुреЬрддे рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдИ-рд▓рд░्рдиिंрдЧ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо्рд╕ рдиे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрдХ्рд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд░ूрдк рджिрдпा рд╣ै। рдЗंрдбрд╕्рдЯ्рд░ी рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдмреЭрддा рд╣ै рдФрд░ рдирдП рдмिрдЬрдиेрд╕ рдоॉрдбрд▓्рд╕ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг- рдордиोрд░ंрдЬрди рдФрд░ рдЧेрдоिंрдЧ рдЙрдж्рдпोрдЧ, рдЬो рдХ्рд▓ाрдЙрдб рдЧेрдоिंрдЧ рдФрд░ рд╕्рдЯ्рд░ीрдоिंрдЧ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рд╕ाрде рдПрдХीрдХृрдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। AI, IoT рдФрд░ рдмिрдЧ рдбेрдЯा рдПрдиाрд▓िрдЯिрдХ्рд╕ рдиे рдЗंрдбрд╕्рдЯ्рд░ी рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдХो рд╕ंрднрд╡ рдмрдиाрдпा рд╣ै।
  4. рдбेрдЯा рдФрд░ рдПрдк्рд▓िрдХेрд╢рди рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕: рдбेрдЯा рдФрд░ рдПрдк्рд▓िрдХेрд╢рди рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдоें рд╡िрднिрди्рди рдбेрдЯा рд╕्рд░ोрддों рдФрд░ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдПрдк्рд▓िрдХेрд╢рдиों рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдХ्рд▓ाрдЙрдб рдХंрдк्рдпूрдЯिंрдЧ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо्рд╕ рдЬैрд╕े । AWS рдпा Google Cloud рдбेрдЯा рд╕्рдЯोрд░ेрдЬ, AI рдФрд░ IoT рд╕ेрд╡ाрдУं рдХो рдПрдХ рд╣ी рдоंрдЪ рдкрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдХो рддेрдЬी рд╕े рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे, рдбेрдЯा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХो рд╕рд░рд▓ рдмрдиाрдиे рдФрд░ рд╕्рдХेрд▓ेрдмрд▓ рд╕рдоाрдзाрдиों рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдиाрддा рд╣ै। рдмिрдЧ рдбेрдЯा, рдорд╢ीрди рд▓рд░्рдиिंрдЧ APIs рдиे рдбेрдЯा рдФрд░ рдПрдк्рд▓िрдХेрд╢рди рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдХो рдЧрддि рджी рд╣ै।

рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдХे рд▓ाрдн рдФрд░ рдЪुрдиौрддिрдпां

рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдиे IT рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЕрди्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд▓ाрдн рдк्рд░рджाрди рдХिрдП рд╣ैं।

  1. рджрдХ्рд╖рддा рдоें рдмреЭोрдд्рддрд░ी: рдПрдХीрдХृрдд рдк्рд░рдгाрд▓िрдпाँ рдФрд░ рдЙрдкрдХрд░рдг рдЕрдкрдиे рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддाрдУं рдХे рд╕рдордп рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдмрдЪрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕्рдоाрд░्рдЯрдлोрди рд╕े рдХрдИ рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕рдордп рдмрдЪाрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдХे рд▓िрдП рдкрд░िрдЪाрд▓рди рд▓ाрдЧрдд рдХрдо рдХрд░рддी рд╣ै।
  2. рдирд╡ाрдЪाрд░: рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдиे рдирдП рдЙрдд्рдкाрджों рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдмреЭाрд╡ा рджिрдпा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд╣ोрдо рдбिрд╡ाрдЗрд╕ेрдЬ (рдЬैрд╕े  Amazon Echo) рдиे IoT рдФрд░ AI рдХो рдПрдХीрдХृрдд рдХрд░рдХे рдШрд░ेрд▓ू рд╕्рд╡рдЪाрд▓рди рдХो рд╕ंрднрд╡ рдмрдиाрдпा рд╣ै।
  3. рдмेрд╣рддрд░ рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдЕрдиुрднрд╡: рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рд╕े рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддाрдУं рдХो рдПрдХ рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рдПрдХीрдХृрдд рдЕрдиुрднрд╡ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╣ी рдРрдк рд╕े рд╡ीрдбिрдпो рдХॉрд▓, рдоैрд╕ेрдЬिंрдЧ рдФрд░ рдлाрдЗрд▓ рд╢ेрдпрд░िंрдЧ рдХрд░рдиा рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।
  4. рд▓ाрдЧрдд рдоें рдХрдоी: рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдФрд░ рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг рд▓ाрдЧрдд рдХो рдХрдо рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП  рдХॉрд▓्рд╕ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЯेрд▓ीрдлोрди рдХॉрд▓्рд╕ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╕рд╕्рддे рд╣ोрддे рд╣ैं।
  5. рд╕्рдХेрд▓ेрдмिрд▓िрдЯी: рдХ्рд▓ाрдЙрдб-рдЖрдзाрд░िрдд рд╕рдоाрдзाрди рдФрд░ рдПрдХीрдХृрдд рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдХो рдЕрдкрдиी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХो рд╕्рдХेрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рд▓ाрднों рдХो рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдХो рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै।  

  1. рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдЬोрдЦिрдо: рдПрдХीрдХृрдд рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдоें рд╕ाрдЗрдмрд░ рд╣рдорд▓ों рдХा рдЬोрдЦिрдо рдмреЭ рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдбिрд╡ाрдЗрд╕ рд╣ैрдХ рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдХी рдЧोрдкрдиीрдп рдЬाрдирдХाрд░ी рдЦрддрд░े рдоें рдкреЬ рд╕рдХрддी рд╣ै।
  2. рдЬрдЯिрд▓рддा: рд╡िрднिрди्рди рддрдХрдиीрдХों рдФрд░ рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг рдЬрдЯिрд▓ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рдбिрд╡ाрдЗрд╕ों рдФрд░ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдХे рдмीрдЪ рдЕंрддрд░ рд╕ंрдЪाрд▓рдиीрдпрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
  3. рдиिрдпाрдордХ рдЪुрдиौрддिрдпाँ: рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдиे рдбेрдЯा рдЧोрдкрдиीрдпрддा рдФрд░ рдиिрдпाрдордХ рдЕрдиुрдкाрд▓рди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдирдИ рдЪुрдиौрддिрдпाँ рдкैрджा рдХी рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП GDPR рдЬैрд╕े рдиिрдпрдо рдбेрдЯा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХे рд▓िрдП рд╕рдЦ्рдд рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ рд▓ाрдЧू рдХрд░рддे рд╣ैं।
  4. рддрдХрдиीрдХी рдиिрд░्рднрд░рддा: рдПрдХीрдХृрдд рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдкрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдиिрд░्рднрд░рддा рддрдХрдиीрдХी рд╡िрдлрд▓рддाрдУं рдХे рдЬोрдЦिрдо рдХो рдмреЭा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдпрджि рдПрдХ рдХ्рд▓ाрдЙрдб рд╕рд░्рд╡рд░ рдбाрдЙрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдХрдИ рд╕ेрд╡ाрдПँ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдоें рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдиे рддрдХрдиीрдХी, рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ, рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрднिрди्рди рддрдХрдиीрдХों, рдиेрдЯрд╡рд░्рдХों рдФрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХो рдзुंрдзрд▓ा рдХрд░рдХे рдЕрдзिрдХ рдПрдХीрдХृрдд рдФрд░ рдХुрд╢рд▓ рд╕рдоाрдзाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдЪुрдиौрддिрдпाँ, рдЬैрд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЬрдЯिрд▓рддा, рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рдиा рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рднрд╡िрд╖्рдп рдоें, рдирдИ рддрдХрдиीрдХों рдХे рд╕ाрде рдХрди्рд╡рд░्рдЬेंрд╕ рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдЧрддि рдкрдХреЬेрдЧा, рдЬो рдирд╡ाрдЪाрд░ рдФрд░ рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдЕрдиुрднрд╡ рдХो рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдПрдЧा।


рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं (Characteristics of New Media)

Dr Awadhesh K. Yadav (Assistant Professor)     рдЕрдЧрд╕्рдд 03, 2025    

 рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдПрдХ рдЕрдж्рднूрдд рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рд╡ рдЕрдиुрдХрд░рдг рджुрдиिрдпा рднрд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдХा ’рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЖрдИрдиा’ рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдЪрд▓рди рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдоों- рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░, рд░ेрдбिрдпो рд╡ рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдХे рджрдл्рддрд░ों рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рдЪंрдж рд▓ोрдЧ рд╣ी рддрдп рдХрд░рддे рдеे рдХि рдХिрд╕ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдХो рдХрдм рдФрд░ рдХैрд╕े рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХрд░рдиा рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдкाрдардХों, рд╢्рд░ोрддाрдУं рд╡ рджрд░्рд╢рдХों рдХी рдХोрдИ рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдирд╣ीं рдеी, рдХिрди्рддु рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдирд╣ीं рд╣ै। рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдиे рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдоों рдХो рдмेрдкрд░्рджा рдХрд░рдиे рддрдеा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╕े рдкрд░्рджा рд╣рдЯाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬो рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХे рдХाрд░рдг рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै:- 

  1. Integrated (рдПрдХीрдХृрддрдж्рдз) : рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा Integrated рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕рднी рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдо (рдк्рд░िрдг्рдЯ рдоाрдз्рдпрдо- рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░, рдкрдд्рд░िрдХा рд╡ рдкुрд╕्рддрдХ, рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ाрдиिрдХ рдоाрдз्рдпрдо- рд░ेрдбिрдпो, рдЯेрдкрд░िрдХॉрд░्рдбрд░ рд╡ рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рддрдеा рдЕрди्рдп рдоाрдз्рдпрдо- рдЯेрд▓ीрдлोрди, рдоोрдмाрдЗрд▓, рдлैрдХ्рд╕, рдкेрдЬрд░, рдЯेрд▓ीрдк्рд░िрди्рдЯрд░ рд╡ рдЯेрд▓ीрдЧ्рд░ाрдл рдЗрдд्рдпाрджि) рдЖрдкрд╕ рдоें рдПрдХीрдХृрдд рд╣ो рдЧрдпे рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдг- рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░, рдПрдг्рдб्рд░ाрдпрдб рд╡ рд╡िрдг्рдбोрдЬ рдлोрди рдЖрджि, рдЬिрдирдХा рдорд▓्рдЯी-рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। 
  2. Digital (рдбिрдЬिрдЯрд▓): рдпрд╣ рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рджूрд╕рд░ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХो рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдпुрдХ्рдд рд╕ंрдЧीрдд рд╕ुрдирдиे, рдордирдкрд╕ंрдж рдЯैрдХ्рд╕्рдЯ рддрд▓ाрд╢рдиे рддрдеा рдЙрд╕े рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╕рд╣ुрд▓िрдпрдд рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рд╢ाрдм्рджिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े Digital рд╢рдм्рдж рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे Digit (рдЕंрдХ) рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдХрд╣рдиे рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдбिрдЬिрдЯ рдоें рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг- рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд░ेрдбिрдпो рдмрдЬाрдиे рд╕ुрдИ рдШुрдоाрдХрд░ рд╕्рдЯेрд╢рди рд╕рд░्рдЪ рдХрд░рдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рдкреЬрддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдбिрдЬिрдЯ рд╡ाрд▓े рд╕्рдЯेрд╢рди рдХोрдб рд▓िрдЦрдХрд░ рд╕рд░्рдЪ рдХрд░рддे рд╣ी рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╕ुрдиाрдИ рджेрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। 
  3. Interactive (рд╕рд╣рднाрдЧी): рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рддीрд╕рд░ी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा Interactive рд╣ै। Interactive рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп рдж्рд╡ि-рдЪрд░рдгीрдп рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рд╣ै। рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЯैрдХ्рд╕्рдЯ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ो рдпा рдСрдбिрдпा-рд╡ीрдбिрдпा рдХे рд░ूрдк рдоें। рд╕рднी рдХे рдЕंрджрд░ рдЕрдкрдиे рдкाрдардХों, рд╢्рд░ोрддाрдУं рдФрд░ рджрд░्рд╢рдХों рдХो рддрдд्рдХाрд▓ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рд╕рд╣рднाрдЧी рдмрдирдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг- рдлेрд╕рдмुрдХ, рдм्рд▓ॉрдЧ, рд╡ेрдм рдкोрд░्рдЯрд▓्рд╕ рдЗрдд्рдпाрджि, рдЬो рдЕрдкрдиे рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХो рдлीрдбрдмैрдХ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рджेрддे рд╣ैं। 
  4. Hypertextual (рд╣ाрдЗрдкрд░рдЯैрдХ्рдЯुрдЕрд▓): рдпрд╣ рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै। Hypertextual рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдХेрд╡рд▓ рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рд╣ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХें рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЫोрдЯे рд╕े рд╕ंрдХेрдд рдХे рдЕंрджрд░ рдмреЬी рд╕े рдмреЬी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЫुрдкी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг- рд╡ेрдм рдкोрд░्рдЯрд░्рд▓्рд╕ рдХे рдЯैрдХ्рд╕्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि- рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдбा. рднीрдорд░ाрд╡ рдЕрдо्рдмेрджрдХрд░ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдФрд░ рдбा. рднीрдорд░ाрд╡ рдЕрдо्рдмेрджрдХрд░ рджोрдиों Hypertextual рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рдХ्рд▓िрдХ рдХрд░рддे рд╣ी рдХ्рд░рдорд╢ः рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдФрд░ рдбा. рднीрдорд░ाрд╡ рдЕрдо्рдмेрджрд░ рд╕े рдЬुреЬी рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕्рдХ्рд░िрди рдкрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै।
  5. Virtual (рд╡рд░्рдЬुрдЕрд▓):  рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рдкांрдЪрд╡ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा Virtual рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХिрд╕ी рднी рд╕ूрдЪрдиा, рдЬाрдирдХाрд░ी рдпा рд╕ंрджेрд╢ рдХो рдРрд╕े рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рд╡рд░्рдЬрдЕрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै рдХिрди्рддु рдкाрдардХ, рд╢्рд░ोрддा рд╡ рджрд░्рд╢рдХ рдХो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг-  рдЯ्рд░ेрди рджुрд░्рдШрдЯрдиा рдпा рдк्рд▓ेрди рдХ्рд░ैрд╢ рд╣ोрдиे рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХो рдПрдиिрдоेрд╢рди рдХे рд╕ाрде рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рджुрд░्рдШрдЯрдиा рд╕्рдерд▓ рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдл рдпा рд╡िрдЬुрдЕрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрддे рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдХॉрд▓्рдкрдиिрдХ рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдл рд╡ рд╡िрдЬुрдЕрд▓ рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
  6. Network (рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ): рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рдЫрдаी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡ рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрдЧрдардиों рдХे рд╕рджрд╕्рдп рдЖрдкрд╕ рдоें рдЬुреЬे рд╣ोрддे рд╣ैं рддрдеा рд╕рднी рдХे рдоिрдд्рд░рддा, рдЖрд░्рдеिрдХ рд▓ेрдирджेрди, рд╕рдоाрди рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा, рд╕рдоाрди рдЕрднिрд░ूрдЪि рдЗрдд्рдпाрджि рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ोрддा рд╣ै। рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХे рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╕े рдЬुреЬे рд▓ोрдЧ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХे рд╕ाрде рдЬाрдирдХाрд░ी, рдЕрдиुрднрд╡, рд╡िрдЪाрд░ рдЗрдд्рдпाрджि рди рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдЭा рдХрд░рддे рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдкрдХ्рд╖ рд╡ рд╡िрдкрдХ्рд╖ рдоें рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕ुрд╡िрдзा рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдоाрдз्рдпрдо рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрджि рдЙрдкрд▓рдм्рдз рднी рд╣ै рддो рдЙрд╕рдоें рдХाрдлी рд╕рдордп рд▓рдЧрддा рд╣ै рддрдеा рдХाрдлी рдЦрд░्рдЪीрд▓ा рд╣ै।
  7. Simulated (рд╕ीрдоुрд▓ेрдЯेрдб): рдпрд╣ рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рд╕ाрддрд╡ीं рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХो рдЕрдкрдиी рдХрд▓्рдкрдиा рдХो рдЖрдХाрд░ рджेрдиे рддрдеा рджूрд╕рд░ों рд╕े рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдоिрд▓рддी рд╣ै।


рд╢ुрдХ्рд░рд╡ाрд░

рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा (Concepts of New Media)

Dr Awadhesh K. Yadav (Assistant Professor)     рдЬुрд▓ाрдИ 25, 2025    

 рд╕ूрдЪрдиा рдПрд╡ं рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी (ICT) рдХी рдоौрдЬूрджा рд╢рддाрдм्рджी рдоें рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рд╡िрдЪाрд░ों, рднाрд╡рдиाрдУं, рдЬाрдирдХाрд░िрдпों рд╡ рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХा рдмрдЧैрд░ рд╕ेंрд╕рд░рд╢िрдк рдХे рдЕрдд्рдпंрдд рддीрдм्рд░ рдЧрддि рд╕े рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖рдг рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें ’рд▓ोрдХрддंрдд्рд░िрдХ рд╕рд╣рднाрдЧी рдоीрдбिрдпा рд╕िрдж्рдзांрдд’ рдХे рдк्рд░рддिрдкाрджрдХ рдЬрд░्рдордиी рдХे рдоैрдХрд╡ेрд▓ рдиे рдХी рдеी। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЙрд╕ рд╡рдХ्рдд рджुрдиिрдпा рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдеा, рд▓ेрдХिрди рдЬрд░्рдордиी рдоें рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХा рд╢ुрднाрд░ंрдн рдЬрд░ूрд░ рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╢ाрд╕рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд▓ोрдХ рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдЕрд░्рдеाрдд рд╕рд░्рд╡ाрдЬрдиिрдХ рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рдоेрдд рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ीрдп рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЧрдИ рдеी, рдЬिрд╕े рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рд╕ंрдЧрдардиों рдиे рдкूрд░ा рдирд╣ीं рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдШрд░ाрдиों рдХा рдиिрдпंрдд्рд░рдг, рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдШрд░ाрдиों рдХा рд╢ाрд╕рди-рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХे рд╕ाрде рдиिрдХрдЯ рд╕рдо्рдмрди्рдз, рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрдмाрд╡ рддрдеा рдЕрднिрдЬाрддрдкूрд░्рдг рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдеा। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдоैрдХрд╡ेрд▓ рдиे рдЬрдирддा рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдоीрдбिрдпा рдЕрд░्рдеाрдд рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХी। 


 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдордз्рдп рдоें рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрд╡рддрд░िрдд рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдиे рд╕ंрдЪाрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों рдХो рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдЪрдХिрдд рдХрд░ рджिрдпा। рдЯोрд░ंрдЯो рд╕्рдеिрдд ’рдоीрдбिрдпा рд╕्рдЯрдбीрдЬ рд╕ेंрдЯрд░’ рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдоाрд░्рд╢рд▓ рдоैрдХрд▓ुрд╣ाрди рдиे 20рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдордз्рдп рдоें ’рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдХा рдк्рд░рднाрд╡’ рд╡िрд╖рдпрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рддрдеा рд╕рди् 1964 рдоें ’рдЕंрдбрд░рд╕्рдЯैрдбिंрдЧ рдоीрдбिрдпा: рдж рдПрдХ्рд╕рдЯेंрд╢рди рдСрдл рдоैрди’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдкुрд╕्рддрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХी। рдЗрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╕ंрджेрд╢ों рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдоाрдз्рдпрдоों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╡ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ोрдиा рдмेрд╣рдж рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдоों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╡ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рд╕ाрде рд╕ंрджेрд╢ рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рд╡ рдк्рд░рд╕ाрд░ рднी рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि ’рдоाрдз्рдпрдо рд╣ी рд╕ंрджेрд╢ рд╣ै’ (Medium is the Message)  рд╣ै। 

рдоाрд░्рд╢рд▓ рдоैрдХрд▓ुрд╣ाрди рдиे рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдХो рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рдЙрди्рдоाрджी рдоाрдз्рдпрдо рдмрддाрдпा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд░ेрдбिрдпो рдХो ‘рдЯ्рд░рдЗрдмрд▓ рдб्рд░рдо‘ (Tribal Dram)] рдлोрдЯो рдХो рджीрд╡ाрд░ рд░рд╣िрдд рд╡ैрд╢्рдпाрд▓рдп (Brothel-without Walls) рддрдеा рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдХो рдпांрдд्рд░िрдХ рджुрд▓्рд╣рди (Mechanical Bride) рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджी рд╣ै рддрдеा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЧांрд╡ (Global Village) рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХो рддрдд्рдХाрд▓ीрдХ рд╕ंрдЪाрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों рдиे 'рдЧрдк' рдХрд╣рдХрд░ рдордЬाрдХ рдЙреЬाрдпा। рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрд╡рддрд░िрдд рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢рддाрдм्рджी рдоें рд▓ाрдн-рд╣ाрдиि рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдкрд░ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдШрд░ाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рд╕ंрдкाрджрдХ, рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╡ाрдЪрдХ, рд╕्рдХ्рд░ीрдк्рдЯ рд▓ेрдЦрдХ, рд╕ंрд╡ाрджрджाрддा, рдХैрдорд░ाрдоैрди рд╡ рддрдХрдиीрдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЕрдкрдиे рдиिрдпोрдХ्рддा рдХे рдЗрд╢ाрд░ों рдкрд░ рдЧेрдЯ-рдХीрдкрд░ рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╢ाрд╕рди-рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХो рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮ рддрдеा рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ंрдЧрдардиों рдоें рддैрдиाрдд рд╡рд░िрд╖्рда рдЕрдзिрдХाрд░ी рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рддрд░ीрдХे рд╕े рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдШрд░ाрдиों рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрддा рднी рдЕрдкрдиे рд╣िрдд рдХे рд▓िрдП рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдЪैрдирд▓ों рдХी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдкрд░िрдгाрдорддः рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдЪैрдирд▓ों рдХी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдЖрдо рдЬрдиों рдкрд░ рдХेंрдж्рд░ीрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрджि рд╣ोрддी рднी рд╣ै рддो рдЙрд╕рдоें рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рд╣िрдд рдЫुрдкा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрддः рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдЪैрдирд▓ рдоैрдХрд╡ेрд▓ рдХे рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдкрд░ рдЦрд░ा рдирд╣ीं рдЙрддрд░ा рд╣ै। 

рд╢ीрдд рдпुрдж्рдзोंрдкрд░ांрдд рдЕрд╡рддрд░िрдд рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЖрдзाрд░िрдд рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХिрд╕ी рдЪрдордд्рдХाрд░ рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рдХिрд╕ी рд╕ूрдЪрдиा рдпा рдЬाрдирдХाрд░ी рдХो рдкрд▓рдХ рдЭрдкрдХрддे рд╣ी рджुрдиिрдпा рдХे рдХिрд╕ी рднी рдХोрдиे рдоें рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рддाрдЬाрддрд░ीрди рд╕рдоाрдЪाрд░ों рд╡ рдЬाрдирдХाрд░िрдпों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рдХा рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рднी рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬो рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХे рдХाрд░рдг рд╕ंрднрд╡ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдардиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै рдХि ...рдЖрдЦिрд░ рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХिрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं рддрдеा 21рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдХ्рдпों рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै? 

рди्рдпू рдоीрдбिрдпा : рдЕрдзिрдХांрд╢ рд▓ोрдЧ рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХा рдЕрд░्рде рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЖрдзाрд░िрдд рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рд╕े рд▓рдЧाрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рд╕рдоाрдЪाрд░ों, рд▓ेрдЦों, рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдХ рд▓ेрдЦрди рдпा рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХो рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдоीрдбिрдпा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкрд░िрднाрд╖िрдд рд╣ी рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдХे рджाрдпрд░े рдоें рдоाрдд्рд░ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рд╡ рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдЪैрдирд▓ों рдХी рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ्рд╕ рдоाрдд्рд░ рдирд╣ीं рдЖрддी рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдиौрдХрд░ी рдвूреЭрдиे рд╡ рд░िрд╢्рддा рддрд▓ाрд╢рдиे рд╡ाрд▓ी рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ्рд╕, рд╡िрднिрди्рди рдЙрдд्рдкाрджों рдХी рдСрдирд▓ाрдЗрди рдмिрдХ्рд░ी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╡ेрдм рдкोрд░्рдЯрд▓्рд╕, рд╕्рдХूрд▓ों, рдХाрд▓ेрдЬों рд╡ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢, рдкाрда्рдп-рд╕ाрдордЧ्рд░ी, рдкрд░ीрдХ्рд╖ा-рдкрд░िрдгाрдо рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ्рд╕, рдм्рд▓ॉрдЧ्рд╕, рдИ-рдоेрд▓, рдИ-рдиीрд▓ाрдоी, рдИ-рдкुрд╕्рддрдХ, рдИ-рдХॉрдорд░्рд╕, рдИ-рдмैंрдХिंрдЧ, рдЪैрдЯिंрдЧ, рдСрдбिрдпो-рд╡ीрдбिрдпो рд╢ेрдпрд░िंрдЧ, рдпू-рдЯ्рдпूрдм рддрдеा рд╕ोрд╢рд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХिंрдЧ рд╕ाрдЗрдЯ्рд╕ (рдлेрд╕рдмुрдХ, рдСрд░рдХूрдЯ, рдЯ्рд╡ीрдЯрд░, рд▓िрдХ्рдб-рдЗрди рдЗрдд्рдпाрджि) рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ्рд╕ рд╡ рд╕ाрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рднी рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрддे рд╣ैं।

рд╢ाрдм्рджिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे рджो рд╢рдм्рджों New рдФрд░ Media рдХे рдпोрдЧ рд╕े рдмрдиा рд╣ै। New рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде ’рдирдпा’ рдЕрд░्рдеाрдд ’рдирд╡ीрди’ рддрдеा Media рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде ’рдоाрдз्рдпрдо’ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдирд╡ीрди рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рдХाрд▓ рдоें рдЬैрд╕ा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ै, рд╡рд╣ рди рддो рдЕрддीрдд (рднूрдд) рдХाрд▓ рдоें рдеा рдФрд░ рди рддो рднрд╡िрд╖्рдпрдХाрд▓ рдоें рд░рд╣ेрдЧा, рдХ्рдпोंрдХि рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоें рдЬрдм рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдЖрдпा рдеा, рддрдм рдЙрд╕े рднी рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХрд╣ा рдЧрдпा рдеा। рд╕ंрдЪाрд░ рд╡ рдоीрдбिрдпा рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों рдиे рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХो рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рддрд░ीрдХे рд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░िрднाрд╖ाрдПं рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं:- 

  • рд▓ेрд╡ рдоैрдиोрд╡िрдЪ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рддрдХрдиीрдХों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै, рдЬो рдоॉрдб्рдпूрд▓рд░ рдбेрдЯा, рд╕्рд╡рдЪाрд▓рди, рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓рддा (Variability) рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХे рд╕ाрде рд╕ूрдЪрдиा рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рдФрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।
  • рдоैрдиुрдПрд▓ рдХाрд╕्рдЯेрд▓्рд╕ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдПрдХ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै, рдЬो рд╡िрдХेंрдж्рд░िрдд рд╕ंрдЪाрд░ рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХो рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдиाрддा рд╣ै।
  • рд╣ेрдирд░ी рдЬेрдирдХिрди्рд╕ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- рди्рдпू рдоीрдбिрдпा ‘рдХрди्рд╡рд░्рдЬेрди्рд╕ рдХрд▓्рдЪрд░’ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै, рдЬрд╣ां рд╡िрднिрди्рди рдоीрдбिрдпा рд░ूрдк (рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ, рдСрдбिрдпो, рд╡ीрдбिрдпो) рдПрдХ рдоंрдЪ рдкрд░ рдПрдХीрдХृрдд рд╣ोрдХрд░ рдЗंрдЯрд░ैрдХ्рдЯिрд╡ рдЕрдиुрднрд╡ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं।
  • рдХ्рд▓े рд╢िрд░्рдХी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा-рдЬрдиिрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рдкाрджрди рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рд╕ाрдЭाрдХрд░рдг рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рднूрдоिрдХा рдоिрд▓рддी рд╣ै।

рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдкрд░िрднाрд╖ाрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп рдЙрди рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдФрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЖрдзाрд░िрдд рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рд╣ै, рдЬो рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдоीрдбिрдпा (рдЬैрд╕े рдк्рд░िंрдЯ, рд░ेрдбिрдпो, рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди) рд╕े рднिрди्рди рд╣ैं। рдпрд╣ рдЗंрдЯрд░ैрдХ्рдЯिрд╡, рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा-рдХेंрдж्рд░िрдд, рдФрд░ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी-рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬो рд╕ूрдЪрдиा рдХे рдЙрдд्рдкाрджрди, рд╡िрддрд░рдг рдФрд░ рдЙрдкрднोрдЧ рдХो рдирдпा рд░ूрдк рджेрддा рд╣ै


рдоंрдЧрд▓рд╡ाрд░

рд╡ेрдм 3.0 (Web 3.0)

Dr Awadhesh K. Yadav (Assistant Professor)     рдирд╡ंрдмрд░ 05, 2024    

 рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХी рдЕрдиंрдд рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдмреЬे рд╣ी рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीреЭी рдХा рдоीрдбिрдпा рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рд╣ोрдЧा। рд╡ेрдм рдХी рджो рдкीреЭी рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै- рд╡ेрдм 1.0 рдФрд░ рд╡ेрдм 2.0। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╡ेрдм 3.0 рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдПрдХ рдЕрдиुрдоाрди рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рд╡ेрдм 3.0 рдЗрддрдиी рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ोрдЧी рдХि рдЗрд╕рдХे рд╕ाрдордиे рдЖрдЬ рдХी рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕्рдкीрдб рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी।

рдЕрдкрдиे рджौрд░ рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдЕрдоेрд░िрдХी рдЯीрд╡ी рдзाрд░ाрд╡ाрд╣िрдХ ‘рд╕्рдЯाрд░ рдЯ्рд░ेрдХ’ рдоें рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рди्рдпू рдоीрдбिрдпा рдХे рдирдЬाрд░ों рдХो рджेрдЦा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рдХ्рдпा рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рдоीрдбिрдпा ‘рд╕्рдЯाрд░ рдЯ्рд░ेрдХ’ рдЬैрд╕ी рдЧрд▓्рдк рдФрд░ рдХрд▓्рдкрдиाрдУं рдХो рд╕ाрдХाрд░ рдХрд░ рджेрдЧा। рдЗрд╕рдХा рдЬрд╡ाрдм рдлौрд░рди рд╣ां рдоें рднрд▓े рд╣ी рди рджिрдпा рдЬा рд╕рдХे, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕े рдмिрд▓्рдХुрд▓ рди рдХрд╣рдХрд░ рдирдХाрд░ा рднी рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। 

рд╕ंрднрд╡рддः рдЗрди्рд╣ीं рдХाрд░рдгों рд╕े рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЗрдб рд╡ेрдм рдХे рдЬрди्рдорджाрддा рдЯिрдо рдмрд░्рдирд░्рд╕ рд▓ी рдиे рд╕िрдоैंрдЯिрдХ рд╡ेрдм рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╣ोрдЧी। рдЗрд╕ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХे рдЬрди्рдорджाрддा рднी рдЯिрдо рдмрд░्рдирд░्рд╕ рд▓ी рд╣ी рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕े рд╡ेрдм 3.0 рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдХ рдоाрдиा рд╣ै। рдЯिрдо рдмрд░्рдирд░्рд╕ рд▓ी рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рд╕िрдоैंрдЯिрдХ рд╡ेрдм рд╣ी рдЖрдЧाрдоी рди्рдпूрдирддा рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрдПрдЧा। рдЕрддः рд╡ेрдм 3.0 рдХो рд╕рдордЭрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕िрдоंрдЯिрдХ рд╡ेрдм рдХो рдЬाрдирдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।

рд╕िрдоैрдЯिрдХ рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕрд░्рде рд╢рдм्рджाрд░्рде рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЬिрд╕рдоें рдЕрд░्рде рдХा рдиिрд╖्рдкाрджрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╕िрдоेंрдЯिрдХ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡ेрдм рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕िрдоेंрдЯिрдХ рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЗрдб рд╡ेрд╡ рдХा рдРрд╕ा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै, рдЬрд╣ां рд▓ोрдЧ рдПрдк्рд▓ीрдХेрд╢ंрдиों рдФрд░ рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯों рдХी рдкрд░िрдзिрдпों рд╕े рдЖрдЧे рдЬाрдХрд░ рдХंрдЯेंрдЯ рдХो рд╢ेрдпрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕े рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рд╡िрдЬрди рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕िрдоैंрдЯिрдХ рд╡ेрдм рдХो рдбाрдЯा рдХा рд╡ेрдм (рд╡ेрдм рдСрдл рдбाрдЯा) рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╡ेрдм рдЧрддिрд╡िрдзि рдХो рдирдпा рдмрджрд▓ाрд╡ рджेрдЧा। рдЖрдЬ рдХрдИ рд╕िрдоैंрдЯिрдХ рддрдХрдиीрдХें рдмрдиाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं, рдХрдИ рдПрдк्рд▓ीрдХेрд╢рдиों рдХी рдЦोрдЬ рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рддाрдХि рд╡ेрдм рдХो рдФрд░ рд╕рд╣рдЬ, рд╕ुрдЧрдо рдФрд░ рд╕рд░рд▓ рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдРрд╕ा рднी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╕िрдоैंрдЯिрдХ рд╡ेрдм, рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХो рдордиुрд╖्рдп рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рд╕рдорддुрд▓्рдп рдХрд░рдиे рдХी рдПрдХ рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ै।

рдЯिрдо рдмрд░्рдирд░्рд╕ рд▓ी, рдЬेрдо्рд╕ рд╣ैंрдбрд▓рд░ рдФрд░ рдУрд░ा рд▓ाрд╕िрд▓ा рдиे рдордИ 2001 рдоें рдорд╢рд╣ूрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдкрдд्рд░िрдХा рд╕ाрдЗंрдЯिрдлिрдХ рдЕрдоेрд░िрдХрди рдоें рд╕िрдоैंрдЯिрдХ рд╡ेрдм рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиा рд╢ोрдз рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдеा। рдЯिрдо рдФрд░ рдЕрди्рдп рдХे рдоुрддाрдмिрдХ, ‘‘рд╕िрдоैंрдЯिрдХ рд╡ेрдм, рдоौрдЬूрджा рд╡ेрдм рдХा рдПрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╕ूрдЪрдиा рдХो рдПрдХ рд╕рдЯीрдХ рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдЕрд░्рде рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдЬ्рдпाрджा рдХाрд░рдЧрд░ рд╣ै рдФрд░ рдЬрд╣ां рд▓ोрдЧ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे рд╕ाрде рдХाрдо рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।‘‘

рдЯिрдо рдмрд░्рдирд░्рд╕ рд▓ी рдиे рд╕िрдоैंрдЯिрдХ рд╡ेрдм рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि рдпрд╣ рдПрдХ рдбाрдЯा рд╡ेрдм рд╣ै рдЬो рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдФрд░ рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдорд╢ीрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдФрд░ рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдпрд╣ рд╡ेрдм рдПрдХ рд╕ाрде рд╕ंрджрд░्рдн рдФрд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी (рдХॉрди्рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рдПंрдб рдХंрдЯेंрдЯ) рдХो рдкреЭрдиे рдФрд░ рд╕рдордЭрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╡ाрд▓ा рд╣ोрдЧा।

рдпрд╣ рд╕ाрдордЧ्рд░िрдпों рдХो рдлिрд▓्рдЯрд░ рдХрд░ рд╕рдХेрдЧा рдФрд░ рдпूрдЬрд░ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рд╕िрд░्рдл рд╡рд╣ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдкेрд╢ рдХрд░ेрдЧा рдЬो рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ो, рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╕ोрд░्рд╕ рд╕े рдЖрдИ рд╣ों рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рддाрдЬा рд╣ो। рдЗрд╕ рдХाрдо рдХे рд▓िрдП рдпूрдЬрд░ рдХो рдЕрдкрдиी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рд╡ाрд▓ी рд╕ूрдЪрдиा рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░ाрдиी рд╣ोрдЧी, рдЬिрд╕рдХा рдХि рдПрдХ рддрд░ीрдХा рдЯैрдЧिंрдЧ рд╣ै।

рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдпे рд╣ै рдХि рд╡ेрдм, рдпूрдЬрд░ рдХे рдЗрдирдкुрдЯ рдФрд░ рдХंрдЯेंрдЯ рдХे рдЪрд░िрдд्рд░-рдЪिрдд्рд░рдг рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░ेрдЧा рдЬो рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдирддीрдЬрддрди рд╕िрдоैंрдЯिрдХ рдФрд░ рдЕрд░्рде рдЖрдзाрд░िрдд рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╕рд░्рдЪ рдХो рд╕ंрднрд╡ рдмрдиाрдПрдЧा। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдирдП рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓, рдЖрд░рдбीрдПрдл рд░िрд╕ोрд░्рд╕ рдбिрд╕्рдХ्рд░िрдк्рд╢рди рдл्рд░ेрдорд╡рд░्рдХ рдкрд░ рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЗрд▓्рдб рд╡ेрдм рдХंрдЬेрдЯिрдпрдо рдбрдм्рд▓्рдпूрд╕ी рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░ोрдЯोрдХाрд▓ рдХे рдЬрд░िрдП рд╡ेрдм рдХी рд╣рд░ рддрд░рд╣ рдХी рд╕ूрдЪрдиा рдпा рдбाрдЯा рдХो рдХोрдб рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдЗрд╕рдоें рдПрдХ рд╕рдоाрди рднाрд╖ा рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рдЬाрдПрдЧी рдЬो рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╕рд░्рдЪ рдХो рд╕ंрднрд╡ рдХрд░ рд╕рдХेрдЧी। 


рд╕ोрдорд╡ाрд░

рд╡ेрдм 2.0 рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी: рдЕрд░्рде рдПрд╡ं рдПрдк्рд▓ीрдХेрд╢рди्рд╕ (Web 2.0 technologies: Meaning and applications)

Dr Awadhesh K. Yadav (Assistant Professor)     рдирд╡ंрдмрд░ 04, 2024    

 21рд╡ीं рд╕рджी рдХा рджूрд╕рд░ा рджрд╢рдХ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдмेрддрд╣ाрд╢ा рд╡ृрдж्рдзि рдХा рджрд╢рдХ рд╣ै। рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рднाрд░рдд рд╕рдоेрдд рджुрдиिрдпा рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рджेрд╢ों рдоें рдмोрд▓рдмाрд▓ा рд╣ै। рдкрд░िрдгाрдорддः рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдмреЭोрдд्рддрд░ी рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдЬрдирд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдо рдмрдирддा рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рд╣ाрдИ рд╕्рдкीрдб рдм्рд░ॉрдбрдмैंрдб рдХрдиेрдХ्рд╢рди рдФрд░ рд╡ाрдИрдлाрдИ рд╣ॉрдЯ рд╕्рдкॉрдЯ्рд╕ рдиे рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдоोрдмाрдЗрд▓ рд╡ рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै। рд╡ेрдм рдХे рдЗрд╕ рдЗंрдЯрд░ैрдХ्рдЯिрд╡ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो ‘рд╡ेрдм 2.0 рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी’ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬрд╣ां рдпूрдЬрд░ рд╕ूрдЪрдиाрдПं рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрд▓ोрдб рд╡ рдбाрдЙрдирд▓ोрдб, рдмрд▓्рдХि рд╢ेрдпрд░ рднी рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। 

рд╡ेрдм 2.0 рд╢рдм्рдж рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдРрд╕े рд╡ेрдм рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдоों/рдПрдк्рд▓ीрдХेрд╢рди्рд╕ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬो рдкाрд░рд╕्рдкाрд░िрдХ рдХ्рд░िрдпाрдд्рдордХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдмांрдЯрдиे, рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХे рдЖрджाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे, рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦ рдХрд░ рдбिрдЬाрдЗрди рдмрдиाрдиे рдФрд░ рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЗрдб рд╡ेрдм рд╕े рдЬोреЬрдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡ेрдм 2.0 рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдгों рдоें рд╡ेрдм рдЖрдзाрд░िрдд рдХрдо्рдпूрдиिрдЯी/рд╕рдоुрджाрдп, рд╣ोрд╕्рдЯ рд╕рд░्рд╡िрд╕, рд╡ेрдм рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо, рд╕ोрд╢рд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХिंрдЧ рд╕ाрдЗрдЯ, рд╡ीрдбिрдпो рд╢ेрдпрд░िंрдЧ рд╕ाрдЗрдЯ, рд╡िрдХी, рдм्рд▓ॉрдЧ, рддрдеा рдоैрд╢рдк (рджो рдпा рдЕрдзिрдХ рд╕्рдд्рд░ोрддों рд╕े рдЬाрдирдХाрд░ी рдПрдХрдд्рд░िрдд рдХрд░рдХे рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╡ेрдм рдкेрдЬ) рд╡ рдлोрдХ्рд╕ोрдиोрдоी (рдЯैрдЧिंрдЧ) рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдПрдХ рд╡ेрдм 2.0 рд╕ाрдЗрдЯ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддाрдУं рдХो рдЕрди्рдп рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддाрдУं рдХे рд╕ाрде рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рджेрдЦрдиे рдпा рдмрджрд▓рдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рджेрддी рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдиॉрди-рдЗंрдЯрд░рдПрдХ्рдЯिрд╡ рд╡ेрдм рд╕ाрдЗрдЯों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдХिрд╕ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЙрддрдиा рд╣ी рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЬिрддрдиी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЙрди्рд╣ें рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдИ рдЬाрддी рд╣ै।

рдпрд╣ рд╢рдм्рдж 2004 рдоें рдУ рд░ेрд▓ी рдоीрдбिрдпा рд╡ेрдм 2.0 рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рдХाрд░рдг рдЯिрдо рдУ рд░ेрд▓ी рд╕े рдЬुреЬा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЗрд╕ рд╢рдм्рдж рд╕े рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЗрдб рд╡ेрдм рдХे рдирдП рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै, рдпрд╣ рдХिрд╕ी рддрдХрдиीрдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХो рдЕрдкрдбेрдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдирд╣ीं рдХрд░рддा, рдЕрдкिрддु рдПрдХ рдПंрдб рдпूрдЬрд░/рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдФрд░ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдбेрд╡рд▓рдкрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡ेрдм рдХो рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХे рддрд░ीрдХों рдоें рдЖрдпे рдмрджрд▓ाрд╡ों рдХो рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। 

рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдХрдИ рдмреЬी рдоीрдбिрдпा рдХंрдкрдиिрдпां рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдоें рдЙрддрд░ рдЖрдИ। рдХрдИ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╡ेрдм рдаिрдХाрдиों рдХा рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг рдиाрдоी рдХंрдкрдиिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। 2005 рдоें ‘рди्рдпूрдЬ рдХॉрд░рдкोрд░ेрд╢рди’ рдиे ‘рдоाрдИрд╕्рдкेрд╕’ рдХा рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░, 2006 рдоें ‘рдЧूрдЧрд▓’ рдиे ‘рдпूрдЯ्рдпूрдм’ рдХो рдЦрд░ीрджा। 

рддेрдЬी рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддे рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдиे рд╡ेрдм 2.0 рдХा рд░ाрд╕्рддा рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдЗрд╕ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╕ाрд░рдеी рдмрдиा рд╣ै рдм्рд░ॉрдбрдмैंрдб। рдм्рд░ॉрдбрдмैंрдб рд╕े рдЖрд╢рдп рдЙрд╕ рд╡िрдзि рдФрд░ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдпा рдЙрд╕ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЬрд░िрдП рд╣рдо рдРрд╕े рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕े рдЬुреЬрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рд╕ूрдЪрдиाрдПं рдд्рд╡рд░िрдд рдЧрддि рд╕े рдЕрдкрд▓ोрдб рд╡ рдбाрдЙрдирд▓ोрдб рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЬैрд╕े- рдкрд╣рд▓े рдбाрдпрд▓рдЕрдк рдоोрдбेрдо рдХे рдЬрд░िрдП рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЦुрд▓рддा рдеा, рдЕрдм рдЕрдд्рдпंрдд рддीрд╡्рд░ рд╕्рдкीрдб рдмाрд▓े рдмॉрдбрдмैंрдб рдХрдиेрдХ्рд╢рди рдЖ рдЧрдП рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рд╣рдо 3рдЬी (рдерд░्рдб рдЬрдиेрд░ेрд╢рди) рд╡ 4рдЬी рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдирддे рд╣ैं। рдХрдИ рдХрдо्рдкрдиिрдпां рдХुрдЫ рдмреЬे рджेрд╢ों рдоें 5рдЬी рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиे рдХी рддैрдпाрд░ी рдоें рд╣ैं। рддेрдЬ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХрдиेрдХ्рд╢рди рдпाрдиी рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдм्рд░ॉрдбрдмैंрдб рдХे рдЬрд░िрдП рдмреЬी рд╕े рдмреЬी рдлाрдЗрд▓ें рдЪुрдЯрдХिрдпों рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рднेрдЬी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдбाрдпрд▓рдЕрдк рдоोрдбेрдо рдоें рдХрднी рдПрдХ рд╕ंрдЧीрдд рдХी рдпा рдлिрд▓्рдо рдХी рдлाрдЗрд▓ рдЦोрд▓рдиे рдоें рдШंрдЯों рд▓рдЧ рдЬाрддे рдеे, рдХрдиेрдХ्рд╢рди рдПрд░рд░ рдЖ рдЬाрддा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдЕрдм рдм्рд░ॉрдбрдмैंрдб рдиे рдЙрд╕рдХी рдЧрддि рдоें рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рддेрдЬी рд▓ा рджी рд╣ै। рдШंрдЯों рдХा рдХाрдо рдЕрдм рдоिрдирдЯों рдпा рд╕ेрдХेрдг्рдбों рдоें рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рд╣ै।

рдм्рд░ॉрдбрдмैंрдб рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХो рдЕрдкрдиे рдлोрди рдХे рдЬрд░िрдП рд╕ैрдЯेрд▓ाрдЗрдЯ рдоोрдбेрдо, рдПрдХ рдХेрдмрд▓ рдоोрдбेрдо рдпा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕рдм्рд╕्рдХ्рд░ाрдЗрдмрд░ рд▓ाрдЗрди (рдбीрдПрд╕рдПрд▓) рдХी рджрд░рдХाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдбेрд╕्рдХрдЯॉрдк рдХे рд╕ाрде рдЕрдм рддो рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХрдиेрдХ्рд╢рди рдЬोреЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдлोрди рдХी рдмाрдз्рдпрддा рднी рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдИ рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдХंрдкрдиिрдпां рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рд╕ीрдкीрдпू рдХे рд╕ाрде рд▓рдЧे рдпूрдПрд╕рдмी рд╕ॉрдХेрдЯ рдоें рдлिрдЯ рд╣ोрдиे рд▓ाрдпрдХ рдбूंрдЧрд▓ рдиिрдХाрд▓ рдЪुрдХी рд╣ैं।

рдм्рд░ॉрдбрдмैंрдб рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдмेрддाрд░ рдЕрд░्рдеाрдд рд╡ाрдпрд░рд▓ेрд╕ рддрдХрдиीрдХ рдХे рдХाрд░рдг рдХ्рд░ांрддि рдЖрдпी। рдЖрдЬ рдХे рд╡ेрдм рдХो рд╡ाрдпрд░рд▓ेрд╕ рд╡ेрдм рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдоोрдмाрдЗрд▓ рдлोрди рдХे рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рддेрдЬी рд╕े рдмреЭी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рд▓िрд╣ाрдЬा рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХो рдоोрдмाрдЗрд▓ рддрдХрдиीрдХ рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдмैрдаाрдиे рдпोрдЧ्рдп рдмрдиा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ैрдкрдЯॉрдк рдХंрдкрдпूрдЯрд░ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЧ्рд░ाрд╣рдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рднी рдмреЭрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡ाрдИрдлाрдИ рддрдХрдиीрдХ рдпाрдиी рд╡ाрдпрд░рд▓ैрд╕ рдлिрдбेрд▓िрдЯी рддрдХрдиीрдХ рдиे рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХो рдмेрддाрд░ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рджिрдиों рдоें рдпрд╣ рддрдп рдоाрдиा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдбूंрдЧрд▓ рдпा рдХिрд╕ी рдФрд░ рдоाрдз्рдпрдо рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рд░рд╣ेрдЧी। рд╡рд╣ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдлोрди рдХे рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХी рддрд░рд╣ рдХрдоोрдмेрд╢ рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд░рд╣ेрдЧा।

рдоोрдмिрд▓िрдЯी рдпाрдиी рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдЖрдЬ рдХे рдЬрдирд╕ंрдЪाрд░ рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдмрди рдЧрдИ рд╣ै। рд╡ाрдИрдлाрдИ рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдкрд╣рд▓ा рдХрджрдо рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЖрдЧे рд╡ाрдИрдоैрдХ्рд╕ рддрдХрдиीрдХ рд╣ै рдЬो рдмेрддाрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХो рд╕рдорд╕्рдд рдорд╣ाрдирдЧрд░ीрдп, рд╢рд╣рд░ी, рдЙрдкрд╢рд╣рд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рддрдХ рд╕ुрдЧрдо рдмрдиा рджेрдЧा। рд╡ाрдИрдлाрдИ рдбिрд╡ाрдЗрд╕ рдХो рдХрдиेрдХ्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдордж्рдзрдо рд╢рдХ्рддि (рд▓ो-рдкाрд╡рд░) рд░ेрдбिрдпो рд╕िрдЧ्рдирд▓ों рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै, рд╡рд╣ीं рд╡ाрдИрдоैрдХ्рд╕ рд╡ाрдИрдлाрдИ рдЬैрд╕ा рд╣ी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдХрдо рджूрд░ी рдпा рдбेреЭ рд╕ौ рд╕े рджो рд╕ौ рдлुрдЯ рдХी рджूрд░ी рдХो рдХрд╡рд░ рдХрд░рдиे рдХे рдмрдЬाрдп 16 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рдЬिрддрдиी рд▓рдо्рдмी рджूрд░िрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рджाрдпрд░े рдоें рд▓ेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╡ाрдЗрдоैрдХ्рд╕ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдЖрдЬ рдХे рд╕ेрд▓рдлोрди рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХी рддрд░рд╣ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ोрдЧा। 

рдм्рд░ॉрдбрдмैंрдб рдХी рдЗрд╕ी рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдиे рд╡ेрдм 2.0 рдХो рд╕ंрднрд╡ рдХिрдпा рд╣ै। рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддा рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдирдпा рдЗंрдЯрд░ैрдХ्рдЯिрд╡ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╣ी рд╡ेрдм 2.0 рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрддा рд╣ै। рдпे рдПрдХ рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рдХрдИ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдПं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рдпाрдиी рдЯूрдЬी рд╡ेрдм рд╕ेрд╡ाрдУं рдХो рдпे рдиाрдо рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рд╢ेрдпрд░िंрдЧ рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖрдзाрд░िрдд рд╕ोрд╢рд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХिंрдЧ рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯें (рдлेрд╕рдмुрдХ, рдЯ्рд╡िрдЯрд░ рдЖрджि), рдпूрдЬрд░ рдЬрдиेрд░ेрдЯрдб рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯें рдЬैрд╕े рдпू рдЯ्рдпूрдм (рдЗрд╕рдХी рдеीрдо рд╣ी рд╣ै-рдм्рд░ॉрдбрдХाрд╕्рдЯ рдпोрдЕрд░рд╕ेрд▓्рдл рдпाрдиी рдЦुрдж рдХो рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░ो) рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी рдХी рд╡िрдХिрдкीрдбिрдпा рдЬैрд╕ी рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯें рдЖрддी рд╣ैं। рдбрдм्рд▓्рдпूрдПрдкी, рд╡ैрдк рдоोрдмाрдЗрд▓ рдлोрди рдЬैрд╕ी рд╡ाрдпрд░рд▓ेрд╕ рддрдХрдиीрдХ рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдорд▓्рдЯीрдоीрдбिрдпा рдоैрд╕ेрдЬिंрдЧ рд╕िрд╕्рдЯрдо (рдПрдордПрдордПрд╕) рдоोрдмाрдЗрд▓ рдлोрди рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдРрд╕ी рддрдХрдиीрдХ рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЬрд░िрдП рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ, рдСрдбिрдпो, рд╡ीрдбिрдпो рдФрд░ рддрд╕्рд╡ीрд░ рд╕рдмрдХुрдЫ рднेрдЬा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдоोрдмाрдЗрд▓ рдФрд░ рд╕ेрд▓рдлोрди-рд░ेрдбिрдпो, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдХैрдорд░ा, рд░िрдХॉрд░्рдбрд░, рдПрдордкी-3 рдк्рд▓ेрдпрд░, рдоूрд╡ी рдк्рд▓ेрдпрд░, рд╡ीрдбिрдпोрд╕्рдЯ्рд░ीрдоिंрдЧ рдбिрд╡ाрдЗрд╕, рдЯीрд╡ी рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо, рдЬीрдкीрдПрд╕, рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ-рдПрдХ рд╕ाрде рдХрдИ рд░ूрдкों рдоें рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। 

рдкрд╣рд▓ी рдкीреЭी рдХे рд╡ेрдм рдпाрдиी рд╡ेрдм 1.0 рдоें рдпूрдЬрд░ рдХंрдЯेंрдЯ рдХो рдЙрдкрднोрдЧ рдХрд░рддे рдеे рд▓ेрдХिрди рд╡ेрдм 2.0 рдоें рдпूрдЬрд░ рдХंрдЯेंрдЯ рдмрдиा рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЙрд╕े рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╢ेрдпрд░ рднी рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡ेрдм 1.0 рд╕्рдеिрд░ рдеा, рд╡ेрдм 2.0 рдбाрдпрдиेрдоिрдХ рдпाрдиी рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╣ै। рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рд╡ेрдм 2.0 рдХी рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдФрд░ рддीрд╡्рд░рддा рдФрд░ рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоिрддा рд╕िрд░्рдл рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं, рдпूрдЬрд░ों рдФрд░ рдСрдбिрдпंрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рд╕рдмрдХुрдЫ рдЬрдирд╣िрдд рдоें рд╣ी рд╣ै। рд╡ेрдм 2.0 рдПрдХ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЙрдкрдХ्рд░рдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕рдлрд▓ рд╣ै рдФрд░ рдмреЬी-рдмреЬी рдХंрдкрдиिрдпां рд╡ेрдм рдХे рдЗрд╕ рдирдП рдЕрд╡рддाрд░ рд╕े рднрд▓ी рднांрддि рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ैं। рд╡े рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯों рдкрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХे рдЬрд░िрдП рдпा рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХों рдоें рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдмрдЯोрд░ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рд╕ुрдХ рд░рд╣рддी рд╣ैं। рд╡ेрдм рдХा рдмाрдЬाрд░ рдмрд╣ुрдд рддीрд╡्рд░ рдЧрддि рд╕े рдлрд▓-рдлूрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдПрдбрд╡рд░्рдЯाрдЗрдЬिंрдЧ рдПрдХ рдмреЬा рдмिрдЬрдиेрд╕ рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрд░рдмों-рдЦрд░рдмों рдбॉрд▓рд░ों рдХा рдХाрд░ोрдмाрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕े рдЬुреЬा рд╣ै।


рд░рд╡िрд╡ाрд░

рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЗрдб рд╡ेрдм (World Wide Web)

Dr Awadhesh K. Yadav (Assistant Professor)     рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 20, 2024    

рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЗрдб рд╡ेрдм рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рд╡िрд╡िрдз рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдЗрд╕े WWW рдпा ‘рд╡ेрдм’ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдЙрди рд╡ेрдм рдкेрдЬों рдХो рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ, рддрд╕्рд╡ीрд░, рд╡ीрдбिрдпो рддрдеा рдЕрди्рдп рдорд▓्рдЯीрдоीрдбिрдпा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрдХрдиीрдХी рдХो рд╕्рд╡िрдЯ्рдЬрд░рд▓ैंрдб рдХे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЬॉрди рдмрд░्рдирд░्рд╕-рд▓ी рдиे 25 рджिрд╕ंрдмрд░, 1990 рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा, рдЬिрди्рд╣ें рдЯिрдо рдмрд░्рдирд░्рд╕ рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।  8 рдЬूрди, 1955 рдХो рдм्рд░िрдЯेрди рдоें рдЬрди्рдоे рдЯिрдо рдмрд░्рдирд░्рд╕ рдСрдХ्рд╕рдлोрд░्рдб рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдоें рдкреЭाрдИ рдХे рджौрд░ाрди рд╣ैрдХिंрдЧ рдХे рдЖрд░ोрдк рдоें рдкрдХреЬे рдЧрдпे рдеे। рд╕्рд╡ीрдЯ्рдЬрд░рд▓ैंрдб рд╕्рдеिрдд рдпूрд░ोрдкिрдпрди рдиाрднрдХीрдп рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕ंрдЧрдарди рдоें рдиौрдХрд░ी рдХे рджौрд░ाрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджेрдЦा рдХि рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдоें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рддрд░рд╣ рдХी рд╕ूрдЪрдиाрдПं рд╣ैं। рддрднी рдЙрдирдХे рдорди рдоें рд╡िрдЪाрд░ рдЖрдпा рдХि- рд╕рднी рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рд╕рднी рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рдкрд░ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै? 

рдЯिрдо рдмрд░्рдирд░्рд╕ рдиे ‘рдЗंрдлो рдбॉрдЯ рд╕ीрдИрдЖрд░рдПрди рдбॉрдЯ рд╕ीрдПрдЪ’ рдиाрдо рд╕े рдкрд╣рд▓ा рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕рд░्рд╡рд░ рдмрдиाрдпा, рдЬो рд▓ाрд▓рдлीрддाрд╢ाрд╣ी рдХे рдЪрд▓рддे рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрдордиे рдирд╣ीं рдЖ рд╕рдХा рдФрд░ рдЧुрдордиाрдоी рдХे рдЕंрдзेрд░े рдоें рдЦो рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЯिрдо рдХा рд╣ौрд╕рд▓ा рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХрдо्рдпूрдиिрдЯी рдХी рджिрд╢ा рдоें рдк्рд░рдпाрд╕ рдЬाрд░ी рд░рдЦा। рдЕंрддрддः рд╕рди् 1991 рдоें рдЙрдирдХी рдоेрд╣рдирдд рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдИ। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЗрдб рд╡ेрдм рдм्рд░ाрдЙрдЬрд░ рдФрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕рд░्рд╡рд░ рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрдордиे рдЖ рдЧрдпा। рддрдм рдпूрд░ोрдкिрдпрди рдиाрднрдХीрдп рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕ंрдЧрдарди рдиे рджोрдиों рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдЕрдзिрдХाрд░ рдЬрддाрдпा, рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдХी рдХрдо्рдкрдиी рдоें рдЯिрдо рдмрд░्рдирд░्рд╕ рдХाрд░्рдпрд░рдд рдеे। 30 рдЕрдк्рд░ैрд▓, 1993 рдХो рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЗрдб рд╡ेрдм рдм्рд░ाрдЙрдЬрд░ рдФрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕рд░्рд╡рд░ рддрдХрдиीрдХी рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╡्рдпाрдкी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП WWW рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░рдиा рдкреЬा।   

рдЗрд╕ рддрдХрдиीрдХी рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХो рдЬрд╣ां рд╕ूрдЪрдиा рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖рдг рдХा рдмेрд╣рддрд░ рдоाрдз्рдпрдо рдоिрд▓ा, рд╡рд╣ीं рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХा рднंрдбाрд░ рдЖ рдЧрдпा। 24 рдордИ, 1994 рдХो рдпूрд░ोрдкिрдпрди рдиाрднрдХीрдп рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕ंрдЧрдарди рдиे рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЗрдб рд╡ेрдм рдкрд░ рдкрд╣рд▓ी рдХॉрди्рдл्рд░ेंрд╕ рдЖрдпोрдЬिрдд рдХी, рдЬिрд╕рдоें рдЯिрдо рдмрд░्рдирд░्рд╕ рдиे рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рджुрд░ूрдкрдпोрдЧ рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕ंрдЧрдарди рдмрдиाрдиे рдХी рдоांрдЧ рд░рдЦी। рдкрд░िрдгाрдорддः рдЬुрд▓ाрдИ 1994 рдоें ‘рдоैрд╕ाрдЪ्рдпुрд╕ेрдЯ्рд╕ рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ рдСрдл рдЯेрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी’ (MIT) рдиे рд╕ंрдЧрдарди рдмрдиाрдиे рдХी рдоेрдЬрдмाрдиी рдХी। рдпूрд░ोрдк рдоें рдпूрд░ोрдкिрдпрди рдиाрднрдХीрдп рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕ंрдЧрдарди рдФрд░ рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें MIT рдХो рдЗрд╕ рд╕ंрдЧрдарди рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп рдмрдиाрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╡ेрдм рддрдХрдиीрдХी рдФрд░ рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХो рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдиा рдФрд░ рджुрд░ूрдкрдпोрдЧ рд░ोрдХрдиा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि рдмाрдж рдоें рдпूрд░ोрдкिрдпрди рдиाрднрдХीрдп рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕ंрдЧрдарди рдиे рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЗрд╕ рд╕ंрдЧрдарди рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░ рд▓िрдпा, рддрдм рдл्рд░ांрд╕ рдХे ‘рдиोрдирд▓ рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ рдлॉрд░ рд░िрд╕рд░्рдЪ’ рдХो ‘рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рд╕ाрдЗंрд╕ рдПрдг्рдб рдХंрдЯ्рд░ोрд▓’ рдХा рдирдпा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп рдмрдиाрдпा рдЧрдпा। рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЗрдб рд╡ेрдм рдХा рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рд╡рд░्рдЬीрдиिрдпा рдоें рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рд╕ाрдЗрдЯ рдХो рдЦोрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕ рдкрддे рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХूрдЯрднाрд╖ा рдоें рдЗрд╕ рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪाрдиी рдкреЬрддी рд╣ै, рдЬो рдЙрд╕ http (рд╣ाрдЗрдкрд░ рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рдЯ्рд░ांрд╕рдлрд░ рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬाрддी рд╣ैं।

рд╕ोрдорд╡ाрд░

рднाрд░рдд рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХ рд╡िрдХाрд╕ (Development of Internet in India)

Dr Awadhesh K. Yadav (Assistant Professor)     рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 07, 2024    

рднाрд░рдд рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рдЖрдЧрдорди рдПрдЬूрдХेрд╢рдирд▓ рдПрдг्рдб рд░िрд╕рд░्рдЪ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े 1987-88 рдоें рд╣ो рдЧрдпा рдеा, рд▓ेрдХिрди рддрдм рд╕ीрдоिрдд рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдХुрдЫ рд╕рдн्рд░ांрдд рд▓ोрдЧ рд╣ी рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рдеे। 15 рдЕрдЧрд╕्рдд, 1995 рдХो рд╡िрджेрд╢ рд╕ंрдЪाрд░ рдиिрдЧрдо рд▓िрдоिрдЯेрдб (VSNL) рдиे рдЧेрдЯрд╡े рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдХे рддрд╣рдд рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рднाрд░рддीрдп рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рдХो рджुрдиिрдпा рдХे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рд╕े рдЬोреЬा। рддрдм рдХрд╣ीं рдЬाрдХрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЖрдо рд▓ोрдЧों рдХो рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдпे рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рд╕рдХा। рдкрд░िрдгाрдорддः рд░ाрдЬрдзाрдиी рджिрд▓्рд▓ी рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХे рдЗрд▓ाрдХों рдХे 32 рд╣рдЬाрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╣ो рдЧрдпे। рдЗрд╕рдХा рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी рдоुрдо्рдмрдИ, рдХोрд▓рдХाрддा, рдЪेрди्рдирдИ, рдмंрдЧрд▓ौрд░, рдкुрдгे, рдХाрдирдкुрд░, рд▓рдЦрдирдК, рдЪंрдбीрдЧреЭ, рдЬрдпрдкुрд░, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж, рдЧोрд╡ा, рдкрдЯрдиा рдЖрджि рд╢рд╣рд░ рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоें рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдиिрд░्рдпाрддрдХ, рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ, рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдеे। рдирд╡рдо्рдмрд░ 1998 рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдиिрдЬी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдк्рд░ोрд╡ाрдЗрдбрд░ों рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ рдЬाрд░ी рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж 12 рдирд╡рдо्рдмрд░, 1998 рдХो рд╕рдд्рдпрдо рдЗрдирдлो рдФрд░ рд╕ी-рдбॉрдЯ рдХे рдмीрдЪ рд▓ाрдЗрд╕ेंрд╕ рдХा рд╕рдордЭौрддा рд╣ुрдЖ। рд╕рдд्рдпрдо рдЗрдирдлो рднाрд░рдд рдХी рджूрд╕рд░ी (VSNL рдХे рдмाрдж) рдФрд░ рдиिрдЬी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдкрд╣рд▓ी рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдк्рд░рджाрддा рдХрдо्рдкрдиी рдмрдиी, рдЬो рд╕рдд्рдпрдо рдСрдирд▓ाрдЗрди рдХे рдиाрдо рд╕े рджेрд╢ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢рд╣рд░ों рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕ुрд╡िрдзा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै। 1998 рдХे рдЕंрдд рддрдХ рджेрд╢ рдоें рдХрд░ीрдм 7 рд▓ाрдЦ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдеे। рдпрд╣ рд╕ंрдЦ्рдпा 31 рджिрд╕ंрдмрд░, 2000 рддрдХ рдмрдвреШрд░ 18 рд▓ाрдЦ рд╣ो рдЧрдпी।   

рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдоाрд░्рдЪ 2002 рдоें рджेрд╢ рдХे рд╕рднी рдЬिрд▓ा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп рдХो рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕े рдЬोрдбрдйे рдХी рдпोрдЬрдиा рд╢ुрд░ू рдХी।  рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╢рд╣рд░ рдХी рд╕ीрдоा рдХो рддोрдбреШрд░ рдЧांрд╡ों рдоें рдкрд╣ुंрдЪ рдЧрдпा। рдоाрд░्рдЪ 2009 рдоें рдЯेрд▓ीрдХॉрдо рд░ेрдЧ्рдпूрд▓ेрдЯрд░ी рдЕрдеॉрд░िрдЯी рдСрдл рдЗंрдбिрдпा (рдЯ्рд░ाрдИ) рдиे рдЕрдкрдиी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдЬाрд░ी рдХрд░ рдмрддाрдпा рдХि рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ 5.3 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рджрд░ рд╕े рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рддрдм рджेрд╢ рдоें рдХुрд▓ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдПрдХ рдХрд░ोреЬ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ो рдЧрдпी рдеी। рдоाрд░्рдЪ 2009 рддрдХ рджेрд╢ рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 120.85 рд▓ाрдЦ рдеी।  рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдоोрдмाрдЗрд▓ рд╣ैंрдбрд╕ैрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡ाрдпрд░рд▓ैрд╕ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 11.80 рдХрд░ोреЬ рдеी। рдоाрд░्рдЪ 2024 рдоें рднाрд░рдд рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 95.4 рдХрд░ोреЬ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै. рдЬो рдкिрдЫрд▓े рд╕ाрд▓ рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े 7.3 рдХрд░ोреЬ рдЬ्рдпाрджा рд╣ै। рдпрд╣ рдмреЭोрдд्рддрд░ी 8.30 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рджрд░ рд╕े рд╣ुрдИ рд╣ै।

рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рд░ू рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдиे рд╕ूрдЪрдиा рдХ्рд░ांрддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдоाрдирд╡ рдХो рдЕрдкрдиे рдк्рд░рднाрд╡ рдоें рд▓े рд▓िрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░ рд╣ो рдпा рдбाрдХ्рдЯрд░, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣ो рдпा рд╢ोрдзाрд░्рд░्рдеी, рд╡्рдпाрдкाрд░ी рд╣ो рдпा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी, рдЕрдзिрд╡рдХ्рддा рд╣ो рдпा рдк्рд░рд╡рдХ्рддा, рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮ рд╣ो рдоीрдбिрдпा рдХрд░्рдоी рд╕рднी рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдХрд╣рдиे рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╣ै рдХि рдордиोрд░ंрдЬрди, рдЪिрдХिрдд्рд╕ा, рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рд╕рднी рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдХाрд░рдг рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рдЕंрджрд░ рд╕рдоा рдЧрдпे рд╣ैं।

рдоाрдирд╡ рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЗрддрдиा рддेрдЬी рд╕े рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрди्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рд╡्рдпाрдкрдХ рдЬрди рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рд╣ो। рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рдоाрдирд╡ рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╕ुрд╡िрдзाрдПं рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं :-   

  1. рд╢ेрдпрд░ों рдХे рдмाрдЬाрд░ рднाрд╡ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд╕ाрде рдХ्рд░рдп-рд╡िрдХ्рд░рдп, 
  2. рд░ेрд▓рдЧाреЬी рд╡ рд╡ाрдпुрдпाрди рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕ीрдЯों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд╕ाрде рдЖрд░рдХ्рд╖рдг,
  3. рджुрдиिрдпा рдХे рдХिрд╕ी рднी рджेрд╢ рдоें рдоिрдд्рд░ рдмрдиाрдиे рдФрд░ рдЙрд╕े рдд्рд╡рд░िрдд рдЧрддि рд╕े рд╕ंрджेрд╢ рднेрдЬрдиे, 
  4. рдШрд░ рдоें рдмैрдардХрд░ рд╕рд╕्рддे рджрд░ рдкрд░ рдорди рдкрд╕ंрдж рд╕ाрдоाрди рдЦрд░ीрджрдиे,  
  5. рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рд╡ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдСрдирд▓ाрдЗрди рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдкрдврдйे,  
  6. рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों, рдХाрд▓ेрдЬों рд╡ рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢, рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╡ рдкрд░िрдгाрдо рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рддрдеा
  7. рдиौрдХрд░ी рд╡ рд░िрд╢्рддा рддрд▓ाрд╢ рдХрд░рдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा।

рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдЗрддрдиी рдЕрдзिрдХ рдмреЭ рдЧрдИ рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕рдоाрдЪाрд░ों рдХे рд╕ंрдХрд▓рди рд╕े рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖рдг рддрдХ рдХे рдХाрд░्рдпाे рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдгाрд░्рде, рдоीрдбिрдпा рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдиेрдЯрд╡рд░्рдХाे рд╕े рд╕рдоाрдЪाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕рдоाрдЪाрд░ рдЪाрд╣े рд╕ंрд╡ाрджрджाрддा рдж्рд╡ाрд░ा рднेрдЬा рдЧрдпा рд╣ो рдпा рд╕рдоाрдЪाрд░ рдПрдЬेंрд╕िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा। рд╕рднी рдХे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕े рдЬुреЬे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдЗрддрдиा рдд्рд╡рд░िрдд рдЧрддि рд╕े рди рддो рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╕ंрдХрд▓рди рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдФрд░ рди рддो рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖рдг।


рдЧुрд░ुрд╡ाрд░

рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ (Internet)

Dr Awadhesh K. Yadav (Assistant Professor)     рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 03, 2024    

рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рдк्рд▓ेрдЯрдлाрд░्рдо рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдкूрд░ा рдиाрдо рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╣ै। рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд▓рдЧे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рдХो рдЖрдкрд╕ рдоें рдЬोрдбреШрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдпा рдЬाрдирдХाрд░ी рдХो рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдпрд╣ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХाे рдХा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рд╕рдоाрдЪाрд░-рдкрдд्рд░ों, рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рд╡ рдХिрддाрдмों рдХो рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рд╕्рдХ्рд░ीрди рдкрд░ рди рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдкреЭा рднी рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬो рдХрд╣ीं рднुрдЧрддाрди рдХे рдмрджрд▓े рддो рдХрд╣ीं рдмिрд▓рдХुрд▓ рдоुрдл्рдд рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं। рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдПрдХ рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╣рдЬाрд░ों рдЫोрдЯे рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓ рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓ рдиिрдпрдоों рдХा рд╕ंрдХрд▓рди рд╡рд╣ рднाрд╖ा рд╣ै, рдЬिрд╕े рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдоें рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдиिрдордп рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХो ‘рд╕ूрдЪрдиा рд░ाрдЬрдкрде’ рд╡ ‘рдЕंрддрд░्рд░рдЬाрд▓‘ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ैं। 

рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕े рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд╡िрднिрди्рди рдиेрдЯрд╡рд░्рдХाे рдХे рдЬрд░िрдП рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдоें рд╕्рдеिрдд рдПрдХ рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдкрде рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрд╕े ‘рд╕ाрдЗрдмрд░ рд╕्рдкेрд╕’ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХो ‘рд╕ाрдЗрдмрд░рдиेрдЯिрдХ्рд╕’ рд╡िрдзा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд् рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। ‘рд╕ाрдЗрдмрд░рдиेрдЯिрдХ्рд╕’ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХा рд╢рдм्рдж рд╣ै, рдЬो рдЧ्рд░ीрдХ рднाрд╖ा рдХे ‘рдХाрдЗрдмрд░рдиैрддीрдЬ’ рд╢рдм्рдж рд╕े рдмрдиा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै- рдХрд░्рдгрдзाрд░। рдЕрд░्рдеाрдд् рдЬो рдиाрд╡ рдХा рдХрд░्рдг рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░ें рд╡ рджिрд╢ा рджें। 

рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ (History of Internet) 

рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж (1960 рдХे рджрд╢рдХ рдоें) рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ोрд╡िрдпрдд рд╕ंрдШ рдХे рдмीрдЪ рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╢ीрддрдпुрдж्рдз рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рд╣ुрдЖ। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЕрдоेрд░िрдХी рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ (рдкेंрдЯाрдЧрди) рдХे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдПрдХ рдРрд╕े рдХрдоाрдг्рдб рдХंрдЯ्рд░ोрд▓ рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рдеे, рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╕ोрд╡िрдпрдд рд╕ंрдШ рдХे рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдорд▓े рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рди рдкреЬेे। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЕрдоेрд░िрдХी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХो рдиे рд╡िрдХेंрдж्рд░िрдд рд╕рдд्рддा рд╡ाрд▓ा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдмрдиाрдпा, рдЬिрд╕рдоें рд╕рднी рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рдХो рдмрд░ाрдмрд░ рдХा рджрд░्рдЬा рджिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдорд▓े рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдЕрдоेрд░िрдХी рд╕ूрдЪрдиा рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рдеा। 


рдЕрдоेрд░िрдХी рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдХी рдкрд╣рд▓ рдкрд░ 2 рд╕िрддंрдмрд░, 1969 рдХो рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдСрдл рдХैрд▓िрдлोрд░्рдиिрдпा рдФрд░ рд▓ॉрд╕ рдПंрдЬिрд▓्рд╕ рдоें рдоौрдЬूрдж рджो рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рдХे рдмीрдЪ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЖंрдХреЬों рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж ‘рдПрдбрд╡ांрд╕्рдб рд░िрд╕рд░्рдЪ рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдПрдЬेंрд╕ी’ (ARPA) рдиे рдПрдХ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा, рдЬिрд╕рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдЪाрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХे рд░िрд╕рд░्рдЪ рд╕ेंрдЯрд░ों рдХो рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╕े рдЬोреЬा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХे рдмाрдж рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдЕрди्рдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рднी рд╕्рд╡рдпं рдХो рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। 1970 рдоें ARPA рдиे рдЕрдкрдиे рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХो рджो рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХрд░ рджिрдпा। рдкрд╣рд▓ा, MIL NET рдФрд░ рджूрд╕рд░ा, ARPA NET। рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдХो MIL NET рд╕े рддрдеा рдЧैрд░-рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो ARPA NET рд╕े рдЬोреЬा рдЧрдпा। 


рд░े рдЯॉрдо рд▓िрдирд╕рди рдиे 1972 рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдИ-рдоेрд▓ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдФрд░ рдпूрдЬрд░ рдЖрдИрдбी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП @ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा। 1973 рдоें рдЯ्рд░ांрд╕рдоिрд╢рди рдХंрдЯ्рд░ोрд▓ рдк्рд░ोрдЯोрдХाрд▓/рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдк्рд░ोрдЯोрдХाрд▓ (TPC/IP) рдХो рдбिрдЬाрдЗрди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХो рдлाрдЗрд▓ рдбाрдЙрдирд▓ोрдб рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧी। 1982 рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рджो рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ों рдХे рдордз्рдп рд╕ंрдЪाрд░ рдХा рд╕ाрдзрди рдмрди рдЧрдпा। рддрдм рддрдХ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 562 рд╣ो рдЧрдпी рдеी, рдЬो 1984 рдоें рдмрдв़рдХрд░ 1024 рд╣ो рдЧрдпी। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, ARPA NET рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे ‘рдиेрд╢рдирд▓ рд╕ाрдЗंрд╕ рдлाрдЙंрдбेрд╢рди’ рдиे 1986 рдоें NSF NET рдХी рд╢ुрд░ूрдЖрдд рдХी, рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд░िрд╕рд░्рдЪ рд╕ेंрдЯрд░ों рдХो рдЖрдкрд╕ рдоें рдЬोреЬा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рднी рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा рдФрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े ARPA NET рдХा рд╕्рдеाрди рд▓ेрдиे рдоें рдХाрдордпाрдм рд░рд╣ा। 


1988 рдоें рдоॉрд░िрд╕ рдиाрдордХ рдкрд╣рд▓ा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рдЖрдпा। 1989 рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдоैрдХрдЧिрд▓ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдХे рдкीрдЯрд░ рдб्рдпूрд╢ рдиे рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рдЗंрдбेрдХ्рд╕ (рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा) рдмрдиाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдпूрд░ोрдкिрдпрди рд▓ेрдмोрд░ेрдЯ्рд░ी рдлॉрд░ рдкाрд░्рдЯिрдХрд▓ рдлीрдЬिрдХ्рд╕ рдХे рдмрд░्рдирд░्рд╕-рд▓ी рдиे рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдХे рд╡िрд╡рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдирдИ рддрдХрдиीрдХ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा, рдЬिрд╕े  WWW (рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЗрдб рд╡ेрдм) рдХрд╣ा рдЧрдпा।  рд╡ेрдм рдоूрд▓рддः рд╣ाрдИрдкрд░рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै, рдЬो рдХि рдХिрд╕ी рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХो рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХी рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдЗрдЯ्рд╕ рдкрд░ рдПрдХ рдбाрдХ्рдпूрдоेंрдЯ рдХो рджूрд╕рд░े рд╕े рдЬोреЬрддा рд╣ै। 1990-91 рдоें рд╢ीрдд рдпुрдж्рдз рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХो рдЬрдирд╕ाрдзाрд░рдг рдХो рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпा рдЧрдпा।

© 2011-2014 School4MEDIA. Designed by Bloggertheme9. Powered By Blogger | Published By Blogger Templates .